Samenleving

Als er iemand doodgaat, rouwen we. Maar ook als je je baan verliest, je relatie uitgaat of of je lichaam niet meer functioneert zoals je gewend was, kun je daar om rouwen. Tijdens het Jaar van Rouw zoekt theatermaker Marte Boneschansker samen met een community van rouwenden nieuwe manieren om met verlies om te gaan. We spreken Marte en haar collega Koosje Laan over rouw en over het boek dat je nu moet lezen.

Als iedereen zijn eigen waarheid heeft, dan bestaat er geen onwaarheid meer, stelt schrijver Bas Heijne in zijn essay Mens/Onmens. Met als consequentie dat we verleren naar elkaar te luisteren, het ontmenselijkt ons.

Als het over misdrijven gaat, dan gaat het over over daders en slachtoffers. Of over nabestaanden van slachtoffers. Over familieleden van daders horen we zelden. En dat terwijl ook hun levens vaak volledig overhoop gegooid zijn. Voormalig gevangenisdirecteur Frans Douw staat nauw in contact met deze zogenaamde 'achterblijvers', de mensen die achterblijven nadat een familielid de gevangenis in gaat. 'Als je stilstaat bij het feit dat we in Nederland jaarlijks bijna dertigduizend gedetineerden hebben, die allemaal vaders, moeders, broers, zussen en kinderen hebben, begin je in te zien hoeveel mensen dit raakt.'

Ik heb geen recht van spreken, dacht schrijver Anne van den Dool lange tijd, als het om demonstreren ging. Telkens als mensen massaal de straat op gingen, kreeg twijfel bij haar de overhand. Maar afgelopen jaar kantelde haar blik: 'Door er niet te zijn', zo schrijft ze, 'kies ik meer de kant van de groep waarmee ik het oneens ben, dan de groep waarbij mijn hart ligt.'

Gastvrijheid is als lucht en water, volgens schrijver Chris Keulemans. Een eerste levensbehoefte. Zonder gastvrijheid overleven we een lange tocht niet en is het leven een stuk saaier. In zijn boek Gastvrijheid neemt hij de lezer mee op reis en onderzoekt hij wat het betekent om te delen wat je hebt en je echt open te stellen voor een ander. Als mens, maar ook als culturele organisatie en als land.

Radio- en televisiemaker Naeeda Aurangzeb loopt in het Vondelpark in Amsterdam. Een onbekende man zegt: 'Hé, lekker ding.' Ze negeert hem en loopt door. 'Ga je mij negeren? Chagrijnig rotwijf.' De meeste vrouwen zal het bekend voorkomen, de scène die Aurangzeb optekende in haar nieuwste boek 365 dagen vrouw. Nadat ze in 365 dagen Nederlander over racisme schreef, is nu seksisme aan de beurt. 'Racisme stopt bij mijn voordeur, maar seksisme stapt bij mij in bed.'

Als kind keek sociaalwetenschapper Linda Duits graag naar turnen op tv. In de jaren 80 domineerden de meisjes uit communistische landen. Oneerlijk, mopperde haar vader dan. Die meisjes werden gedwongen tot een oneigenlijk trainingsregime waarmee 'wij' niet konden concurreerden. Alsof topsport in Nederland een vrije keuze is.

'Complotdenkers zijn niet dom of gek, maar kwaadaardig', zegt techniekfilosoof Cees Zweistra. In zijn boek Waarheidszoekers beschrijft hij hoe complotdenkers zich afkeren van de werkelijkheid en hun eigen parallelle wereld bouwen. Ze kiezen volgens hem welbewust voor de leugen, en daarmee voor het kwaad. En dat is niet zonder gevaar. Aan de hand van muziek spreekt hij erover met Johan Fretz in de HUMAN-podcast Brainwash.

Ze zijn onzichtbaar en tegelijkertijd onmisbaar: de werkende klasse die onze samenleving draaiende houdt. Ze zorgen voor onze kinderen, onze gezondheid en onze leefruimtes, maar zelf worden zij vergeten, onderbetaald, eerder ziek, en gaan ze eerder dood. Vuilnisman Marco Groenewoud en schoonmaker Khadija Tahiri-Hyati zetten zich in voor verandering, voor zichzelf en anderen. Tahiri: 'Ik ken geen enkele collega die tot de laatste dag voor het pensioen gewerkt heeft. Tegen die tijd zijn ze ziek of overleden.'

Twee jaar geleden nam ze een opzienbarend besluit: ze nam afscheid van haar baan als topvrouw om leraar in het speciaal onderwijs te worden. In haar boek De Stap beschrijft ze hoe ze in haar twintig jaar in het bedrijfsleven de weg vindt naar de hoogste bestuurskamers van ING, de NS en de Autoriteit Financiële Markten. Ze ziet het verschil tussen de haves en de have nots in de samenleving steeds groter worden, bewijsdrang en idealen vechten bij haar om voorrang. Dan hakt ze de knoop door om zich in te zetten voor kinderen die het niet vanzelfsprekend op eigen kracht redden. Aan de hand van muziek spreekt ze erover met Floortje Smit in de HUMAN-podcast Brainwash.

‘Vergeten, genegeerd en zes jaar eerder dood’, schrijft vakbondsbestuurder en SP-politicus Ron Meyer in zijn boek De Onmisbaren. Hij heeft het over het lot van de arbeidersklasse, de klasse van zijn ouders: van mensen met een bescheiden inkomen en werk met weinig status. De schoonmaker, de koelmonteur en de zorgmedewerker. Hij wil dat deze klasse van onmisbaren, hun kennis en hun pijn, zichtbaar wordt. Pas als zij schouder aan schouder gaan staan, is verandering mogelijk. Aan de hand van muziek spreekt hij met Floortje Smit in de HUMAN-podcast Brainwash.

Wat betekent de vrijheid om te gaan en staan waar je wilt, als daarmee de bescherming van het menselijk leven in gevaar komt? Tijdens de coronacrisis ging het doorlopend over grondrechten. Ze kwamen onder druk te staan en kwamen met elkaar in botsing. 'Maar als je al die grondrechten altijd ten volle wilt beschermen, functioneert niets meer', waarschuwt rechtswetenschapper Ingrid Leijten.

Het is tijd voor een hernieuwd gesprek over Nederland-Indië, stelt schrijver Anne van den Dool. Want van geschiedenislessen op basis- en middelbare school, tot de Canon van Nederland: nergens wordt recht gedaan aan de koloniale geschiedenis van het huidige Indonesië en de rol die Nederland daarin speelde.

Rauw, allesverterend isolement komt hij tegen, en mensen die letterlijk ziek worden van de eenzaamheid: schrijver Joris van Casteren. In zijn werk als coördinator voor De Eenzame Uitvaart brengt hij overledenen zonder familie een laatste groet met een verhaal of gedicht. In zijn boek Eenzaamheid belicht hij de eenzaamheid, die van zichzelf onzichtbaar is, niet waarneembaar voor de buitenwereld

Armoede herhaalt zich van generatie op generatie, zegt onafhankelijk adviseur armoedebestrijding Jurenne Hooi. Als je de cirkel niet doorbreekt, lopen kinderen die opgroeien in armoede grote kans om zelf ook in de problemen te komen. Twaalf jaar lang werkte ze in schuldhulpverlening in Amsterdam. Met eigen ogen zag ze hoe de overheid mensen kan vermorzelen, dus stelde ze niet bestraffen, maar bemoedigen voorop. Hooi adviseert op de dossiers schuldhulpverlening, armoedebestrijding en inclusie. Dit najaar brengt ze een boek uit over schuldhulpverlening.

Het aantal dakloze mensen is in het afgelopen decennium meer dan verdubbeld, en dat komt allerminst uit de lucht vallen, volgens stadsgeograaf Cody Hochstenbach. Hij noemt dit het uiterste gevolg van decennialang doelbewust beleid. Momenteel werkt hij aan een boek over de wooncrisis dat begin 2022 verschijnt. Aan de hand van muziek spreekt hij erover met Floortje Smit in het HUMAN-programma Brainwash Zomerradio.

Al sinds haar zevende droomt ze ervan om de situatie van vrouwen te verbeteren, en dat is waar dr. Kaouthar Darmoni (1968) zich voor inzet als directeur van Atria, het kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis. Dat is beter voor iedereen: mannen, vrouwen, de hele wereld.'

Hoe kunnen we als land en samenleving accepteren wie we zijn door de gevolgen van ons koloniaal verleden? We spreken met theatermaker Ira Kip over inclusief herdenken en de lange weg van bewustwording die Nederland nog te gaan heeft.