Welke prijs wil ik betalen voor goed doen?

“Vanuit mijn ervaring als Hoofd Ethiek in de financiële wereld, zie ik dat morele intuïtie het vaak verliest van macht en rendement. Wie het morele gesprek probeert aan te zwengelen, wordt vaak weggezet als ‘moraalridder’, wat leidt tot professioneel isolement en onzekerheid." Dat schrijft vraagsteller Maarten aan Brainwash. 

Zijn levensvraag is: “Welke prijs wil ik betalen voor goed doen in een wereld die dat niet beloont?” Een relevante vraag voor hem en de collega's die hij spreekt in de bankenwereld.

Joost van de Loo: "Hoe gaat het met het morele kompas van de Zuidas?"

Waar vind je integriteit op de Zuidas? In zijn zoektocht naar een antwoord op die vraag sprak journalist Joost van de Loo met meer dan veertig mensen uit de advocatuur, financiële sector en consultancy. Mensen die zich niet makkelijk laten interviewen, zeker niet over een onderwerp als integriteit.

Samen met journalist Frederique de Jong maakte hij de non-fictie theatervoorstelling Onkreukbaar op de Zuidas, over medewerkers die het juiste proberen te doen in een omgeving die draait om macht en geld.

Waar begon je zoektocht naar integriteit op de Zuidas?

“Ik las veel over fraude en misstanden in die wereld. Daardoor kreeg ik het gevoel dat mijn beeld van de Zuidas eenzijdig was. Ik vroeg me af: waar zijn de verhalen over mensen die het juist heel goed doen? Die moeten er toch ook zijn? 

Ik wilde begrijpen hoe het is om daar te werken als je wél vasthoudt aan je idealen. Wie slaagt erin om zowel professioneel als moreel overeind te blijven? Over dat soort mensen hoor je zelden iets. Mijn vermoeden is dat dat ook te maken heeft met de druk en de werkomstandigheden. Waarschijnlijk ben je een uitzondering als je daar tegen bestand bent. Daarom richtte ik me uiteindelijk op het vinden van één onkreukbaar persoon.”

Waarom gebruik je het woord onkreukbaar?

“Het woord onkreukbaar verwijst naar een omgeving die uitlokt tot minder mooie zaken, daarom past het zo goed bij het project. Advocaten worden zo genoemd, als ze niet omkoopbaar zouden zijn of niet gevoelig voor corruptie. Tegelijkertijd is het een woord dat breder is gaan leven. We hebben het steeds vaker over het morele kompas van mensen, juist in een tijd waarin normen en waarden onder druk staan. Daarom werd het ook de titel: Onkreukbaar op de Zuidas.”

Zit er in de titel niet een aanname verscholen? Zijn de meeste mensen kreukbaar op de Zuidas?

“Zo zie ik het niet. Ik denk dat de meeste mensen op de Zuidas heel normale mensen zijn. Tegelijkertijd had ik ook het idee dat het daar moeilijk is om je eigen koers te varen. En als je kijkt naar de misstanden die naar buiten komen, zie je ook dat er dingen structureel misgaan. Mijn vooroordeel was dat ‘het goede’ nog veel te weinig ruimte en steun krijgt in de financiele sector.

In mijn gesprekken met mensen op de Zuidas probeer ik die aannames juist expliciet te maken. Ik leg ze op tafel, zodat mensen erop kunnen reageren en ze eventueel kunnen ontkrachten. Dat levert vaak interessante gesprekken op. Want het beeld dat we via de media krijgen is behoorlijk eenzijdig. Het gaat vooral over misstanden die journalisten aankaarten bij grote bedrijven.

Maar ik ben ervan overtuigd dat er daar ook mensen zijn die er in slagen om het juiste doen. Mensen die niet alleen professioneel presteren, maar ook bewust bijdragen aan iets rechtvaardigers. Waarom lukt het deze mensen wel? Hoe worden ze behandeld door het systeem? Welke offers moeten ze brengen? Daarvan leren is waar dit project om draait.”

Hoe ga je op zoek naar zo iemand? Welke eisen stel je?

“Ik ben niet op zoek naar een heilige. Het gaat me juist om mensen die binnen hun werk, ondanks de context, iets extra’s doen dat niet per se van hen wordt gevraagd. Mensen die tegen de stroom in toch proberen het juiste te doen.

In het eerste jaar van het project heb ik onderzocht wat dat concreet betekent. Op basis van gesprekken op de Zuidas en interviews met integriteitsexperts heb ik uiteindelijk een lijst opgesteld met dertien kenmerken.”

En nog niemand heeft aan al die eisen voldaan?

“Ik ben een paar keer dichtbij geweest en het netwerk van mensen dat meedenkt en tips geeft groeit nog steeds. Maar iemand die echt aan alle voorwaarden voldoet, heb ik nog niet gevonden. De lat ligt ook bewust hoog. Als ik denk dat ik iemand heb, leg ik diegene voor aan een panel van experts en hoogleraren op het gebied van integriteit, die mijn oordeel kritisch toetsen.

Iemand die bij Google werkte was zo iemand die heel dicht in de buurt kwam. Maar hij besloot van baan te veranderen en de Zuidas te verlaten. Niet vanwege de druk, maar omdat hij toe was aan iets nieuws. Daardoor viel hij voor dit project af. Twee jaar eerder had hij misschien precies gepast. Ik zoek echt iemand die nú binnen die wereld een voorbeeld kan zijn.

Vertrouwelijkheid speelt binnen dit project een grote rol. Veel Zuidassers mogen niet openlijk en in detail over hun werk praten. Dat betekent niet dat ze geen morele afwegingen maken, maar je moet wel zorgen voor de juiste omstandigheden en voorwaarden.

Tegelijkertijd weet ik inmiddels dat áls ik die persoon vind, dat die anoniem zal blijven. Juist omdat zulke mensen vaak opereren in een spanningsveld: ze volgen hun eigen morele koers binnen een omgeving die sterk op winst is gericht. Dat vraagt soms om discreet handelen – een soort tweede agenda – waardoor ze bewust onder de radar blijven.”

Zou je jezelf onkreukbaar noemen?

“Ik werk zelf niet in een omgeving waarin mijn idealen dagelijks zo beproefd worden en dat is ook een bewuste keuze. Ik heb van al die gesprekken op de Zuidas geleerd hoe moeilijk het is je te verzetten tegen de druk van een veeleisende omgeving.

Ik moet daarbij vaak denken aan de Nobelprijs voor de Vrede: die gaat vaak naar iemand uit een oorlogsgebied. Zo zie ik het hier ook. De persoon die ik zoek, bevindt zich in een lastige wereld met heftige morele dilemma’s. Zelf kies ik er juist voor om daar niet middenin te zitten. Dus nee, ik zou mezelf niet onkreukbaar noemen.”

Brainwash behandelt de levensvraag van Maarten die zich vanuit zijn ervaring op de Zuidas afvraagt: “Welke prijs wil ik betalen voor goed doen in een werkomgeving die dat niet beloont?” Wat denk jij dat daar uitkomt voor de onkreukbare persoon naar wie jij op zoek bent?

“Wat ik heb geleerd, is dat het goede doen op de Zuidas vaak in stilte gebeurt. De prijs die je daarvoor betaalt, is dat je er zelden erkenning voor krijgt. En dat is niet makkelijk, want de meeste mensen willen gezien worden in wat ze doen.

Juist dat maakt het zo’n uitdaging, en misschien ook wel de reden dat het zo lang duurt voordat ik iemand vind die echt aan alles voldoet. Maar ik ben ervan overtuigd dat die persoon er is.”

'Onkreukbaar op de Zuidas' speelt door heel het land, onder andere op 3 en 17 juni, 4 november en 9 december bij VU Griffioen Theater in Amsterdam en op theaterfestival De Parade aankomende zomer.