Hoe om te gaan met mensen die seksisme niet serieus nemen?

Vraagsteller Milou ziet zichzelf als feminist, maar vindt het lastig om in contact te blijven met mensen die ongelijkheid tussen mannen en vrouwen niet zo serieus nemen als zij: "Vaak, als ik met een man in gesprek ben over seksisme, is het erg eenzijdig. In de basis kunnen ze wel meepraten, maar het gesprek houdt al snel op. Vrouwenemancipatie is iets wat juist ook de man aangaat, en dan frustreert het me dat mijn eigen contacten dat blijkbaar niet op dieper niveau (willen) begrijpen.” 

Ze kan toch moeilijk dit soort mensen maar altijd uit de weg gaan? Haar vraag is: “Hoe heb ik een band met mensen die seksisme en de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen niet serieus nemen?"

Lees meer over haar levensvraag en de drie creatieve denkers – multidisciplinair kunstenaar Eva Bartels, acteur en theatermaker Just van Bommel en filosoof en tekenaar Cato Benschop – die verschillende perspectieven bieden bij deze vraag.

Een wereld zonder mannen

De man is een mislukte vrouw, een 'lopende abortus'. Voor de radicale feminist Valerie Solanas was de diagnose helder en de oplossing ook: de volledige vernietiging van het mannelijke geslacht.

In 1967 publiceerde zij het SCUM Manifesto, waarin SCUM staat voor Society for Cutting Up Men. In dit manifest schetst ze het leven in de huidige maatschappij als vrouw als “op z’n best doodsaai”. Voor Solanas was het bittere ernst, of in elk geval bittere satire, dat maatschappelijk bewuste vrouwen maar één ding te doen staat: "de regering omverwerpen, het geldsysteem afschaffen, volledige automatisering invoeren en het mannelijke geslacht vernietigen."

Ontvangst

Wie het SCUM Manifesto leest, zal zich misschien afvragen: hoe letterlijk moeten we dit nemen? Diezelfde twijfel leefde ook bij het kleine groepje Amerikaanse feministen dat het manifest in de jaren zestig onder ogen kreeg. Lange tijd bleef Solanas’ tekst een marginale publicatie, totdat zij een jaar later plots wereldwijd bekend werd. Niet door haar ideeën, maar door haar poging om kunstenaar Andy Warhol dood te schieten.

Na die schietpartij kreeg Solanas steun binnen delen van de feministische beweging, zo schrijft Dazed Magazine. Solanas leidde een leven van onderdrukking en mishandeling door mannen. Warhol werd door haar gezien als de laatste in een lange reeks mannen die haar hadden uitgebuit. Vrouwen herkende zich in haar verhaal en in veel van haar observaties in het boek, schrijft ook The New York Times. Zij zagen haar extreme teksten meer als stijlfiguur om een boodschap over te brengen. Tegelijkertijd distantieerden andere feministen zich juist nadrukkelijk van Solanas: zij vreesden dat haar haatdragende taal de legitimiteit van de vrouwenbeweging zou ondermijnen. Een discussie die onder feministen van nu ook nog leeft. 

De nalatenschap van Valerie Solanas is daarmee tweeledig. Voor sommigen was ze een compromisloze denker die seksisme en mannelijke macht op radicale wijze ontleedde. Voor anderen bleef ze vooral de vrouw die Andy Warhol neerschoot, een daad die haar ideeën overschaduwde en haar tot een controversiële voetnoot in de geschiedenis maakte.

De boodschap leeft voort

Solanas’ ideeën leken dus extreem, maar vandaag de dag zien we vergelijkbare sentimenten terug in bewegingen zoals de 4B-beweging in Zuid-Korea. De vrouwen daarin gaan niet over tot moord, maar sluiten mannen wel radicaal uit hun leven. De vier B’s staan voor geen huwelijk, geen kinderen, geen seks en geen romantische relaties met mannen. Het is een vorm van verzet die niet gericht is op confrontatie, maar op volledige onttrekking.

De beweging kreeg vanaf 2016 meer bekendheid, onder meer na de moord op een jonge vrouw in een metrostation in Seoul en in een periode van groeiende internationale polarisatie, versterkt door de verkiezing van Donald Trump. In Zuid-Korea namen de spanningen tussen mannen en vrouwen toe, toen vrouwen zich steeds sterker gingen verzetten tegen rigide genderrollen. Een relatie of huwelijk wordt er door velen gezien als een rem op persoonlijke vrijheid en carrièrekansen. Zuid-Korea-correspondent Ifang Bremer zei daar in 2023 over in een uitzending van Bureau Buitenland: "De loonkloof tussen mannen en vrouwen is er het grootst van alle OECD-landen. Ook raken vrouwen steeds vaker hun baan kwijt als ze kinderen krijgen.”

In 2024 vond de 4B-beweging via TikTok ook weerklank buiten Zuid-Korea, met name in de Verenigde Staten, waar ze bij veel vrouwen herkenning opriep. Historicus Lotte Houwink ten Cate wees vorig jaar op Radio 1 op de angst dat een nieuwe overwinning van Trump vrouwenrechten onder druk zou zetten. In dat klimaat ontstond een feministische groep die het gevoel heeft dat zij luider dan ooit moet zijn om verworven rechten te beschermen.

Hoe groot de 4B-beweging inmiddels is, is moeilijk vast te stellen. Wel is duidelijk dat het achterliggende sentiment breder leeft. Ook vrouwen die zich niet expliciet met de beweging identificeren, geven steeds vaker aan geen huwelijk of kinderen te willen. Volgens een bevolkingsonderzoek in Zuid-Korea uit 2023 blijkt dat twee keer zoveel vrouwen als mannen niet willen trouwen. Geboortecijfers zijn dan ook lager dan ooit: berekeningen laten zien dat de Koreaanse bevolking over een eeuw met 86% zou zijn afgenomen.

Hoe radicaal mag verzet zijn?

Hoe het patriarchaat omver te schoppen, is een vraagstuk waar veel feministen niet uit zijn. De verdeeldheid rond radicale feministen als Valerie Solanas maakt vooral één vraag zichtbaar die tot vandaag blijft doorwerken: hoe ver mag feministisch verzet gaan? Haar manifest fungeerde voor sommigen als een scherpe spiegel van structurele ongelijkheid, voor anderen als een grensoverschrijdende tekst die de beweging eerder schaadde dan versterkte. Die spanning is nog altijd herkenbaar. Als vrouwen zich blijvend onderdrukt voelen, welke vormen van radicaliteit zijn dan gerechtvaardigd en wanneer slaat verzet om in destructie?

Nee, “alle mannen dood" is niet de oplossing. Ook Solanas nuanceerde haar uitspraken later. Dat werd pas in 2014 onthuld in haar biografie. Auteur Breanne Fahs schrijft daarin over een gesprek tussen Solanas en haar vriend Jeremiah Newton. Newton vroeg Solanas of lezers haar manifest letterlijk moeten nemen. “Ik wil niet alle mannen vermoorden”, antwoordde ze. Maar ze voegde er nadrukkelijk aan toe: “Ik vind dat mannen gecastreerd moeten worden, zodat ze het leven van vrouwen niet meer kunnen verpesten.”

Het SCUM Manifesto blijft kunstenaars en denkers vandaag de dag uitdagen. Multidisciplinair kunstenaar Eva Bartels verdiepte zich in de tekst voor haar solo-theatervoorstelling All Men Must Die, waarin ze de ideeën van Solanas onderzoekt en bevraagt. Een fragment uit de voorstelling is te zien in het Brainwash-theater.